جهانی شدن ومحیط زیست
به نام خدا
ايوب اماني کلا ريجاني كارشناس ارشد جغرافيا
بررسی اثرات جهاني شدن بر محيط زيست با نگرش جغرافيايي
چكيده :
کره زمین در تضاد خود پسندی های ملیتی ونژادی ونیز بی پروایی سیاست مداران افزار منددرمسیر انهدام جدی قرارگرفته است.پدیده ی جهانی شدن درابعاد مختلف اقتصادی،فرهنگی،سیاسی و... به آن سرعت بیشتری بخشید علاوه بر آن کشور درحال توسعه به دلیل نداشتن یک راهبرد مشخص درزمینه محیط زیست ، اقتصاد پایدار،حفظ فرهنگ بومی- محلی و...به راحتی تسیلم این پدیده شدن که این شاید ناشی از ناتوانایی های دانشی ، فن آوری ، اقتصادی و...باشد.البته باید متذکر شد جهانی شدن (پخش)را از اساس نمی توان نامناسب دانست،بلکه چگونگی اسفاده از آن در زمان ومکان مهم می باشد.
روش پژوهش: ازنوع از نوع کتابخانه ای وبر اساس مشاهدات علمی نگارنده از پدیده های انسانی وعوارض طبیعی مناطق مختلف ایران، شمال ، مرکز، غرب وشمال غرب می باشد .روش شناسی آن از نوع ساختاری – کارکردی وهمچنین از نوع سیستمی می باشد.
نتایچ:1-از دست رفتن فرهنگ های بومی- محلی (یکی شدن فرهنگ)مادی گرایی را افزایش داد.2-بررسی های انجام شده در کشور های مختلف در ارتباط با آلودگی محیط زیست وتجارت بنین المللی رابطه تنگاتنگی وجود دارد.3-پراگند گی تخریب محیط زیست در کشورها ونواحی محروم بیش از مناطق دیگر بود و...
واژگان کلیدی:
2- جهانی شدن فرهنگ.3- جهانی شدن اقتصاد. 3- محیط زیست.
مقدمه :
محيط زيست اجزا و عناصر فراواني دارد . اجزا و عناصر آن با يك ديگر ارتباط متقابل دارند و بر يكديگر اثر مي گذارند و از يك ديگر اثر مي پذيرند . ورودي و خروجي در اين سامانه ( محيط زيست ) تا قبل از انقلاب صنعتي به مقداري بود كه تعادل آن را حفظ مي نمود به همين سبب محيط زيست يك مجموعه متعادل بود ، اما بعد از انقلاب صنعتي فشار بر منابع طبيعي شدت ب یشتری يافت و محيط زيست نا متعادل شد . عدم تعادل در همه ي مكان هاي جغرافياي يكسان نبود در كشورهاي شمال بيشتر از كشور هاي جنوب بود . اين روند تا قرن بيست و يكم همچنان ادامه يافت در اين قرن ( 21 ) م ، پديده ي جهاني شدن فرهنگ ، اقتصاد مصرف و... شايد اين مشكلات را شدت بخشيده باشد .
بر هم خوردن تعادل محيط زيست حيات موجود زنده را به خطر مي اندازد و اين فضا را دچار بحران خواهد نمود .
شايد بعضي ها شناخت كافي نسبت با اين موضوع ندارد و بعضي ديگر به علت تهديد منافع شان آن را جدي نمي گيرند و بي اعتنا به آن هستند .
.
طرح وتبیین مساله
دانش جغرافيا از ريشه دار ترين دانش ها است و عمری به قدمت انسان بشري دارد .
در مراحل تحول و تكامل تاريخي متاثر از شرايط زماني و مكاني بر موضوعات ويژه تاكيد بیشري داشت و اهداف خاصي را دنبال نمود . زماني نواحي ناشناخته را كشف مي كرد و در زمان هاي ديگر در خدمت استعمار ، جنگ ، مطالعات ناحيه اي ، آمايش سرزمين و .... بود ، اما نكته قابل ذكر اين است كه نياز هاي روزجامعه مشخص كننده روند تغييرات مطالعاتي علوم و مشخص كننده موضوعات مورد بررسي آن مي باشد .
جغرافيا بر اساس ماهيت ، موضوع، هدف وروش اش به مطالعه وبررسی چشم اندازهای طبیعی وفرهنگی وهر آن چه که روی زمین است می پردازد. انسان ، اجزا و عناصر طبيعي و ساختار هاي جامعه در سطوح محلي ، منطقه اي ، ملي و فراملي و شناسايي و بررسي چگونگي روابط ميان آنها و اثرات ناشي از اين روابط است .
طرح مساله ، حل مساله و آينده نگري در حيطه ي کار جغرافياي كاربردي است . يكي از موضوعاتي كه امروزه در سطح جهان مطرح مي باشد و همه ي اجزا و عناصر انساني ، طبيعي و محيط جغرافيايي را تحت تاثير قرار داده پديده ي جهاني شدن است . اين پديده چندین پرسش يا فرضيه را مطرح می نمایند دراین بخش مابا طرح چند پرسش به به بررسی این پرسش ها می پردازیم.
-آیا جهانی شدن فرهنگ سبب برهم خوردن تعادل ونظم محیط زیست خواهد شد؟
-آیا ارتباطی بین گسترس فرهنگ مادی گرایی با آلودگی محیط زیست وجو دارد؟
- آیا آثار وپیامد های جهانی شدن فرهنگ واقتصاد پراگندگی فضایی یکسان دارد؟
الف – ايدئولوژي
ايدئولوژي نظام افكار و عقايد وابسته به هم است . اعضاي يك گروه در آن شريك بوده ، توجيه كننده افكار و نابع آن است . ايدئولوژي بر مكتب تقديم دارد و بر نظريه تاثير مستقيم مي گذارد .
شايد بتوان گفت ايدئولوژي عامل طرح نظريه در مكتبي خاص است . ايدئولوژي با دين و مذهب ارتباط دارد و ثبات برخوردار است .
بطور كلي ايدئولوژي را م توان به دو بخش الهي ( آسماني ) و غير الهي ( مادي ) تقسيم كرد :
ايدئولوژي الهي هزاران سال است كه بر سرنوشت لشر حاكم است . ايدئولوژي الهي چنان در ساختار نفوذ كرده است كه آثار آن در تمام شئون زندگي انسان ها مي توان ديد . در اديان الهي چون ، اسلام و مسيحيت به خوبي مي توان اين آثار را مشاهده كرد .
ايدئولوژي غير الهي ( مادي ) به سه قسمت تقسيم مي شود : كاپيتاليسم ( سرمايه داري ) ، سوسياليسم ، كمونيسم و اقتصاد مختلط ( سرمايه داري با دخالت دولت ) . (1)
موارد تفاوت بين ايدئولوژي الهي و غير الهي متعدد است ولي نكات قابل توجه در اين بحث نوع نگرش به محيط زيست ( منابع طبيعي ) و نحوي استفاده از اين منابع مي باشد كه در بخش هاي بعدي توضيح كامل تري ارائه خواهد شد .
ب : انواع ايدئولوژي و محيط طبيعي
1- ايدئولوژي خود محوري و طبيعت
به لحاظ زماني و مكاني از زمان گذشته ( ابتداي خلقت انسان ) تا به امروز به دلايل مختلف ايدئولوژي هاي متفاوتي ميان افراد و جوامع حاكم بود . بنا براين رفتار و عملكرد هاي افراد و جوامع در تمامي زمينه ها از جمله ، محيط طبيعي متفاوت بوده است .
اين ايدئولوژي ( خود محوري و طبيعت ) مي گويد هر آنچه كه بر فرد خوب است براي جامعه نيز مي باشد . سودگرايي فرد بر جامعه برتري دارد يعني روي حقوق فرد تاكيد مي كند . از نظر تاريخي ، در قرن هفدهم ، فلسفه خود محوري از فرهنگ غربي شروع مي شود . از آن زمان به بعد ، اين فلسفه به منزله اصول اخلاقي ليبراليسم و آزادي مطلق سرمايه داري به شمار مي آيد .
حكمت خود محوري ، اخلاقيات پروتستاني را در بهره گيري از محيط به نمايش مي گذارد . هر فرد مسئول رهايي و نجات خود از طريق اعمال نيك مي باشد .
در پذيرش فلسفه خود محوري ، آيات كتاب مقدس انجيل نيز به نفع حكمت سود طلبي تفسير شده است و بهره گيري از اين آيات سبب گشته است تا دولت آمريكا تا سال (1846 ) م ايلات تحت تسلط خود را تا ايلات اورگان ( شمال غرب ) توسعه دهد و سرزمين آمريكا را تا ساحل اقيانوس آرام برساند . زيرا از نظر مفسران و نظريه پردازان حكمت سود طلبي شخصي ، كتاب مقدس چنين دستور مي دهد : زمين هاي باير را چون گل سرخ شكوفا كن ، قوانيني تدوين نما ، زاد و ولد كن و بر زمين مسلط شو ، بدان سان كه پروردگار عالم به ما دستور داد. (2)
اين نگرش يك بعدي سبب شد كه افراد و جوامع طبيعت را همانند يك كالاي مادي بي رويه مورد استفاده و بهره برداري قرار دهند . افزون بر آن در اين نگرش افراد رقابتي رفتار مي كنند ، در اين رقابت كساني برنده خواهند بود كه داراي فن آوري پيشرفته و توان بيشتري در استفاده از منابع طبيعي را داشته باشند اين گونه رفتار در دراز مدت سبب فشار بيشتر بر منابع شده و در نتيجه استفاده غير اصولي و غير اصولي و غير عقلاني آغاز مي شود .
2- ايدئولوژي مسيحت و طبيعت
مسيحيان باور دارند كه انسان ها جدا از طبيعت و مافوق آن هستند و مي توانند آنچه را كه در طبيعت وجود دارد مورد بهره برداري قرار دهند . اين نوع نگرش سبب شده است كه انسان ها به كمك فن آوري ، رفتار تخريبي و زيان آور نسبت به محيط زيست انجام دهند .
وايت مي گويد : از دهه (1850 ) م ، پيوند علم و فن آوري شروع مي گردد و به سرعت فن آوري پيشرفته عليه طبيعت بكار گرفته مي شود و اين تفكر د جهان مسيحيت رواج مي يابد كه طبيعت تنها براي سود دهي به انسان ، خلق شده است . زيرا خداوند به ما دستور ميدهد كه طبيعت را جهت زندگي شايسته انسان مورد بهره برداري قرار دهيم . نظير چنين عقايدي در كتاب پيدايش – تورات نيز ديده مي شود . در اين كتاب خداوند به انسان دستور مي دهد كه زمين را باور كن ، زاد و ولد نما و آن را مطيع اراده ي خود گردان .
چنين به نظر مي رسد كه انسان با ايدئولوژي مسيحيت وئ يهوديت ضمن بكارگيري عقاد مذهبي ، نسبت به طبيعت و شرايط محيط زيست طبيعي ، گستاخانه ، مستبدانه و بهره كشانه ، عمل كرده است .
بعد از ظهور مسيحيت پيروزي اين نگرش بر الحاد ، اعتقاد به ( دارا بودن روح در طبيعت ) از بين مي رود و انسان چندين برابر گذشته ، به تجارت و تخريب طبيعت مي پردازد . با كنار زدن الحاد ، طبيعت فاقد ارواح مي گردد و به صورت يك شي در مي آيد در نتيجه ، مذهب و آيين هاي مذهبي ، از جهان طبيعي به جهان متافيزيكي تغيير جهت مي دهد . (3 )
3- ايدئولوژي اسلام و عوامل محيطي
نظر متفكران را درباره طبيعت و عوامل محيطي مي توان چنين بيان كرد : عالم طبيعت را ممكن است به عنوان كتابي سرشار از رموز و اسرار الهي مورد نظر قرار داد . چنان كه در قرآن مجيد نيز به آن اشاره شده است . طبيعت كتابي است كه حقايق الهي در آن تجلي يافته است . ميان علومي كه در تمدن هاي قديم رايج بوده است يك امر بين اين علوم مشترك مي باشد و آن نظريه ( وحدت عالم طبيعت ) است . وحدت طبيعت ، نتيجه ي مستقيم وحدت عالم است . هدف نهايي اين علوم ، نمايان ساختن يا پيوستگي جميع كائنات و كليد مراتب از نظر حكمت اسلامي ، موفقيت هر علمي از علوم طبيعي ، تا حدي است كه بتواند وحدت پيوستگي موجودات را نمايان سازد . قرآن مجيد دائما انسان را متوجه پديده هاي طبيعي مي كند و آن ها را آيات خداوند مي خواند .
كارولين مرچنت ، استاد فلسفه و تاريخ محيط زيست در مورد عقايد مسلمانان نسبت به محيط زيست چنين مي گويد :
اسلام ، نمونه ي درخشاني از آگاهي اكولوژي بدست مي دهد . در ديدگاه اسلامي ، انسان جانشين خداوند خداوند در روي است . قرآن مجيد چنين تعليم ميدهد كه كيهان ، طبيعت و محيط همگي آياتي از آفريدگار جهان مي باشد . (4 )
از اهم حقوق طبيعي افراد بشر ، حق بهره مندي و تمتع از مواهب منابع طبيعي و محيط زندگي سالم است در نگرش اسلام همه انبا آدم بايد بتوانند به نحوي عادلانه از منابع غذايي ، اعم از گياه ، حيوان و همچنين هوا و آب و خاك منابع معدني و ....استفاده كنندبديهي است هر كاري كه موجبات خرابي كيفي و كمي اين منابع در هر نقطه اي از پهنه گيتي فراهم سازد تجاوز به حقوق انساني و گناه تلقي مي شود .
رعايت حقوق عناصر طبيعي و احترام به حق حيات همه موجودات ، به ويژه ابنا بشر نبايد تنها در برهه ئي خاص از زمان مد نظر باشد بلكه بايستي انسان پيوسته خود را در طول تاريخ در برابر آيندگان مسئول بداند ومتوجه اين مهم باشد كه هر نوع افراط و تفريطي در استفاده از منابع و هر گونه بي مهري نسبت به طبيعت ، اثرات سوئي در كل نظام طبيعت داشتند ، زندگي فرزندان خود سياه مي كند . (5 )
زماني كه انسان خود راجانشين خداي خود مي كند بر روي زمين بداند ، از آسيب رساندن و تجاوز به حريم مخلوقات ديگر احساس گناه كند ، همين احساس گناه مانع از تخريب محيط زيست مي شود.
پ- نظام هاي اقتصادي و محيط زيست
1- نظام اقتصادي سرمايه داري ( كاپيتاليسم )
فعاليت هاي توليدي در جهان امروز ، اعم از كشاورزي يا صنعت ، توسطدو الگوي متمايز سرمايه داري و سوسياليسم سازمان داده شده . شناخت روش هاي گوناگون فعاليت هاي توليدي سازمان يافته دردون جوامع ، اصولا براي شناخت اثرات آنها در محيط نيست ، بلكه كشف ماهيت پاسخ هاي گذشته و حال براي فعاليت ها و رفتار هاي حفاظت از محيط در آينده است .
روش توليد سرمايه داري ، شيوه ي غالب در جهان مدرن است در قرن شانزدهم سرمايه داري در اروپاي غربي جانشين فئوداليسم گرديد و ترقي كرد ، سپس در قرن هجدهم در مناطق جديدي از جهان ، نواحي خارج از مراكز سرمايه داري غربي توسعه يافت . نظام سرمايه ذاري براي افزايش توليد و بهره وري ، به گسترش جغرفيايي براي دسترسي به اراضي جديد جهت توليد محصولات كشاورزي ، مواد خام جهت صنايع و بازار هاي جديد وابسته بود .
در بسياري از نواحي جهان كه شيوه ي توليد سرمايه داري در آنها حاكم است ، فشار زيادي بر محيط وارد مي آيد ، ويژگي بارز نظام سرمايه داري چون مالكيت خصوصي بر منابع ، نياز به حداكثر سود و رقابت در داخل بازار – آزادي اقتصادي است كه به بهره برداري از منابع جديد محيطي بدون توجه به نگراني هاي موجوددر رابطه با بهره برداري فير معقول از منابع يا فشار محيطي بيش از حد چنين فعاليت هايي ( كه ممكن است در مدت كوتاهي نمود داشته باشد ) منجر مي گردد.
نظر به اينكه بيشتر مردم در مكان ها در داخل نظام سرمايه داري جهاني به هم پيوند خورده اند ( بي درنگ نوعي از استعمار شكل مي گيرد ) جوامع براي توليد محصول بيشتر زير فشار قرار مي گيرند . و كالا ها در بازار رقابتي براي فروش عرضه مي گردند .
با وجود اين ، ماهيت كالا هاي توليد شدهعموما براي خارج از مز ها شكل مي گيرد . تا براساس نياز ها و سليقه هاي محلي ، نتيجه نظام سرمايه داري ، ايجاد تغييرلت اساسي در نواحي است كه اين شيوه ي توليد در آن جا جريان داشته ، همينطور ارتباطات اجتماعي – بين افراد و گروه هاي حاكم در آن جامعه بازسازي شده و موجب تقاضاي بيشتر و در نتيجه فشار مضاعف بر محيط طبيعي مي شود . فرآيند هاي نظام سرمايه داري تنها با استعمار نواحي به پايان نمي پذيرد ، بلكه همچنين منجر به كشف محيط هاي جديد و مشكلات توسعه در كشور هاي در حال توسعه جهان گرديده و مسائلي را براي آنان ايجاد مي كند . (6 )
2- نظام اقتصادي سوسياليستي
سوسياليسم به عنوان شيوه اي در سازماندهي توليد و جامعه ، در اصل ريشه در اصطلاح جوامع اوليه كمونيستي دارد كه در آن جوامع از منابع بصورت اشتراكي استفاده مي شد و سازماندهي جمعي براي خانواده نوعي اجبار بود .
سوسياليسم به عنوان يك ايدئولوژي در قرن نوزدهم در انتقاد سرمايه داري و كاركرد آن نظام به عنوان كمونيسم اوليه در مقابل كاپيتاليسم ايجاد شد و گسترش يافت . در عين حال حيطه وظايف در داخل نظام سوسياليستي از حد گروه خويشاوندي فراتر مي رود .
در اين نظام مالكيت ارضي و ديگر عوامل توليد ، تصميمات در خصوص چگونگي توليد ( نحوه ي توليد ) و چگونگي تخصص و اينكه اصولا براي چه هدفي و براي چه كساني باشد ،
هماهنگی توسط دولت براساس نیاز های اصلی توانایی ها ، شایستگی ها و استطاعت تعیین می شود . ایدئولوژی سوسیالیستی بر این باور است که مکانیسم بازار از توانایی توزیع برابر ثروت در بین جامعه برخوردار نیست . در چند سال اخیر سوسالیسم بطور سریع دچار تغییرات اساسی شده است . بعلاوه شیوه ی تولید سوسیالیستی در حال حاضر در شرق اروپا و پیش از این در اتحاد جماهیر شوروی سابق دچار تغییرات سیاسی آشکاری شد و منجر به ایجاد فضای باز گردیده وبرای گروه هایی از مردم در این نواحی امنیت قانونی ایجاد شده است .
شرایط ایدئولوژیکی جامعه در فعالیت های تولیدی و انتخاب استراتژی های ساز گار با محیط برای کنترل آلودگی و حفاظت محیط زیست اثرات زیادی دارد . به عنوان مقام اشکال تولیدی سوسیالیس به عنوان یک ایدئولوژی ، استراتژی خاص برای کنترل آلودگی از طریق تمرکز بسیار شدید اعمال کرده و به دولت های محلی اختیارکمی می دهد در مقابل شیوه تولید سرمایه داری عمدتا بر عدم تمرکز تاکید دارد ، به عنوان مثال ، انگلستان از جهات مختلف به کنترل آلودگی می پردازد . همچنین امکانات مشارکت عمومی و فرست دسترسی به سامانه سیاسی از طریق گروه های محیطی بین دو نظام ایدئولوژیکی به شدت متفاوت است . برای مثال ، درانگلستان امر تصمیم گیری در رابطه با کنترل آلودگی به شیوه های مشورتی میان مدیران ، اعضای مشورتی دولت ، گروه های مشورتی و شورا های خصوصی وابسته است . مضافا اینکه نمایندگان از گروه های محیطی نیز در مراحل تصمیم گیری به صورت متحد با هم شرکت دارند .
این امر از طریق هیئت های مشورتی به وسیله تبلیغات پارلمانی در مقولات زیست محیطی صورت می پذیرد . (7 )
هدف عمده و اصلی شرکت ها و موسسات تولیدی تامین حداکثر منافع سرمایه گذاری است لذا چه بسا از مخارج اضافی برای رعایت مقررات ایمنی در تولید سر باز می زنند . در جوامع سرمایه داری محدودیت ها و ضوابط مقرره برای جلوگیری از صدمه به محیط ، واکنش های جامعه با طبیعت اجرا نمی شود و معیار تولید در نظر گرفته نمی شود و همچنین بروز مشکلاتی در جامعه سرمایه داری در ارتباط با محیط زیست می گردد. اما در یک اقتصاد سوسیالیستی ، اجرای برنامه هایی که به مثابه معیار تلقی می گردد، اصلی غیر قابل انفکاک و جدائی از تمامی فعالیت های اقتصادی محسوب می شود ، قبل از مطالعه عینی و عمیق اشکال مختلف کنش های متقابل از نظر تبادلات باید به گوناگونی و تنوع عظیم ای کنش ها و مسائل ناش از این تنوع اذعان نمود (8)
بسیاری از مفسرین عقیده دارند که شیوه ی سرمایه داری و تخریب محیطی از امور اجتناب نا پذیر بوده و اقتصاد با برنامه ریزی متمرکز خدمت بهتری به حفاظت محیط زیست می کند . با وجوذد این طبق اظهارات گلدمن (gold man ( 1972 دلیل وجود ندارد که معتقد باشیم مالکیت دولتی شیوه تولید لزوما تضمین کننده جلوگیری از تخریب محیط زیست است . ( 9 )
ت –پیشینه ، معنا و مفهوم جهانی شدن
اصطلاح جهانی شدن برای نخستین بار در( 1916 ) م به محافل علمی راه یافت اما کاربرد مفهوم آن ، اگر امپراتوری های بازرگانی اسپانیا ، پرتغال و هلند را به حساب می آوریم ، به دهه ها و سده های گذشته می رسد . برخی بر این باور اند که دنیا ، با توجه به تجارت جهانی و مهاجرت ، در صدها سال گذشته ام به اندازه امروز جهانی شده بود ، اما رکود دهه (1930 ) م به آن شدت بخشید ، کشور ها با این آگاهی که بازار های جهانی می توانند بدبختی هایی را به شکل فقر و بی کاری پدید آورند ، سر در لاک خود فرو بردند . تصمیم جدی کشور های غربی برای ایجاد روابط بین المللی پس از جنگ جهانی دوم ، زیر بنا و چهار چوب اصلی جهانی شدن امروزی را پدبد آورد .
جهانی شدن مفاهیم گوناگون دارد و اتفاق نظری برای تعیین تعریفی واحد از پدید دیده نمی شود مارتین البرو ( martin albero ) جهانی شدن را فر آیندهایی می داند که بر پایه آن همه ساکنان کره ی زمین در جامعه ای واحد و فرگیر به هم می پیوندند . در این تعریف همانند گفته های بسیاری از نظریه پردازان ، سه نکته وجود دارد : کاهش نقش مرز های جغرافیایی – تنیده شدن منافع فرد و کشور های پیرامونی – تبدیل واژه ی بین المللی . جامعه شناسی جدید ، جهانی شدن را اینگونه توصیف می کند :
جهانی شدن شامل فرآیند های نظام مند کردن اقتصاد در روابط بین الملل است که در گذر زمان تشدید شده و اکنون با سرعتی فزاینده رو به گسترش است . جهانی شدن در بردارنده وابستگی است ، به گونه ای که هیچ رابطه خاص به گونه ی مستقل نمی تواند پایدار بماند برعکس هر رشته از این روابط با دیگر رشته های پیوند دارد و آنها پیوسته بر هم اثر می گذارند . در نتیجه ، همبستگی و یک پارچگی جامعه بشری افزایش می یابد پدیده جهانی شدن سیاره زمین به گونه یک مجموعه کلی در نزد ساکنان کره ی ارض ترسیم می کند . (12 )
1-جهانی شدن فرهنگ :
فرهنگ در شمار آن دسته از واژه ها و مفاهیم علوم اجتماعی و انسانی است که هر چند کاربرد بسیار دارد ، اتفاق چندانی بر سر تعریف آن نیست و تعریف از اندیشمندان با توجه به موضوع مورد تاکید خود تعریف از آن ارائه می دهند . علیرغم تعاریف متعدد از فرهنگ ، اما در همه ی آنها چه بطور ضمنی و تلویحی از ارزشها ، هنجار ها و انتقال آنها یاد شده است ، فرهنگ همانند واژه ای چشم انداز .... و کلی است ، حتی شاید گسترده تر از چشم اندازه و دیگر واژه های مشابه با آن باشد . فرهنگ می تواند روح یک جامعه شمرده شود اگر جامعه جسم و فرهنگ همچون روح در نظر گیریم به خوبی می توانیم اثرات به چالش کشیدن فرهنگ را بر تمامی ابعاد در زندگی فرد و ساختار های جامعه مورد ارزیابی قرار دهیم . نخستین چیزی که فرهنگها در دوران جهانی شدن با آن روبه رو گشتن (( موزائیک فرهنگی )) است (( موزائیک فرهنگی )) واژه ای است که داریوش شایگان برای توصیف وضع فرهنگی جوامع در جهان نو بکار برده است ، مفهوم موزائیک فرهنگی به معنای گسترش ارتباطات ، کنش های متقابل و تعامل فرهنگی در پرتو رشد و گسترش ابزار های ارتباطی و تکنولوژیک است در جوامع پیشین تعامل های فرهنگی میان گروه ها و جوامع بسیار محدوذد و اندک بوده است . عوامل جغرافیایی و محیطی مانعی بسیار مهم در برابر هر کونه ارتباط با فرهنگ های دیگر بود و دامنه ی تعامل فرهنگی را بسیار تنگ می کرد ولی در جهان امروز به سبب تحولات و پیشرفت های چشم گیر در حوضه فناوری ، ترابری در ارتباط رخ داده ، این وضع یکی دگرگون شده است . دگر گونی های ژرف در پهنه ی جهانی ، گرایش های منفی از اندیشمندان را برانگیخته است . این دانشمندان بر این باورند که گونه ای فرهنگ جهانی در حال شکل گیری است ، فرهنگی که فرهنگ غربی یا آمریکایی می خوانندش . در این رهیافت ، فرهنگ واحد جهانی نو پدید ، در بر گیرنده رشته اي از عناصر و اجزاي فرهنگي است كه سرمايه داري جهاني و قدرت هاي غربي آنها را در قالب هاي گوناگون به جوامع ديگر عرضه و حتي تحميل مي كنند و پذيرش آنها گونه اي خود باختگي بيگانه و خدمت به صاحبان آن فرهنگ است .
سه جنبه ي كلي در مورد ليبراليسم فرهنگي شناسايي شده است . گسترش تجديد غربي ، گسترش و جهانگير شدن فرهنگ سرمايه داري و جهاني شدن فرهنگ آمريكايي .
برجسته ترين شدن فرنگي را مي توان جهان گير شدن ويژگي هاي اصلي تجديد دانست . اين ويژگي هاي عبارت اند از يك نهاد ها و شيوه هاي رفتاري كه در پي فروپاشي نظام فئودالي دراروپاي غربي شكل گرفت و در ظرافت چندين دهه به بخش هاي ديگري از جهان ، از جمله آمريكايي شمالي ، اقيانوسيه و ژاپن راه يافت .
يكي ديگر از ويژگي هاي نهادي تجدد صنعت گرايي است كه پديده اي اقتصادي – اجتماعي به شمار مي رود .
ويژگي ديگر تجدد ، نظام سرمايه داري است كه سال هاي پاياني قرن هجدهم به يك نظام اقتصادي – اجتماعي برتر در غرب تبديل شد.
بعد ديگر امپراليسم فرهنگي از ديدگاه اين نظريه پردازان پيدايش نوعي فرهنگ مصرفي جهانگير است كه گونه اي از اين فرهنگ جهانگير مصرف محصولات آمريكايي غربي است . (13)
فرآيند جهاني شدن فرهنگ سبب يكي شدن ايدئولوژي ها و يكي شدن ايدئولوژي ها سبب يكسان سازي در نوع و ميزان كالا ها مصرفي خواهد شد ، در نتيجه يك سبك زندگي رواج خواهد يافت .
رواج سبك زندگي غربي متوجه طبقه متوسط در حال رشد شده است در حالي كه قسمت اعظم طبقه كم درآمد قادر نيستند خود را با چنين روشي وفق دهند . خطر بزرگ و نگران كننده اين است كه اين روش زندگي پر مصرف غرب در دراز مدت پايدار نيست ، نتيجه تحقيقات و گزارشات دانشمندان و محققين تا كنون نشان داد كه سامانه اكولوژي جهان در دراز مدت توانايي تغذيه و ارائه امكانات بيشتر از نيم ميليارد نفر را با اين سبك زندگي ندارد در صورتي كه امروزه با اطمينان مي توان مدعي شد كه حداقل يك ميليارد تن بااي سبك زندگي مي كنند و اين تعداد به سرعت رو به افزايش است .
طبق بررسي و محاسبات موسسه تحقيقات آمريكايي (world watchins )اگر وضعيت به همين نحو كه جريان داشته پيش برود تا سال (2010 ) م ، (20% ) مراتع (3%) جنگل ، (20%) زمين هاي كشاورزي و (10%) صيد ماهي كمتر خواهد شد ، كه بايد افزايش كمبود آب در خيلي از نواحي و خطر تغييرات آب و هوا را نيز به اين ارقام بيفزاييم .
در آخرين بحث تاثير انسان بر محيط زيست را مي توان با معامله زير به سادگي تشريح كرد .
تاثير محيط زيست = انتخاب نوع فن آوري *عادت مصرف (روش زنگي )* مقدار تراكم جمعيت . (14 )
2- جهانی شدن اقتصاد
یکی از مسائل اساسی در اقتصاد روش تولید است. نحوه ی تولید متاثراز سطح فن آوری وعوامل تولید می باشد به لحاظ زمانی و مکانی شیوه های تولید متفاوت، سنتی و صنعتی (خود بسایی وتجاری) یا با هم بودند.
پدیده ی جهانی شدن،از دیدگاه کلی به عنوان ادغام بیشتر اقتصادهای ملی در اقتصاد جهانی، بسیار مورد بحث قرار گرفته است. ادغام بیشتر اثرات زیادی بر سا ختار تولید اقتصاد های ملی نقش شرکت های بین المللی سرمایه گذاری مستقیم خارجی، انتخاب مصرف کنندگان ودیگر جنبه های تولید مصرف اقتصاد های تجاری داشته است.
پدیده های جهانی شدن که هسته مرکزی آن جهانی شدن اقتصاد است،همانا جهانی شدن سرمایه وسرمایه داری است وبه لحاظ ماهیت، پدیده ای تازه نیست، بلکه ویژگی بنیادین رشد و انباشت سرمایه است وجهانی شدن امروزی دنباله طبیعی پویایی این ویژگی ماهوی سرمایه در مقطع کنونی به شمار میرود.صنعت جدید، بازار جهانی را به وجود آورده، نیاز بازار پیوسته در حال افزایش بوده و موجب شده که سرمایه به سراسر خاکی هجوم آوردن و برای رفع نیاز خود در همه جا مستقر گردد وبا همه جا در ارتباط قرار گیرد وبه تولید ومصرف همه ی کشورها ویژگی جهان وطنی میبخشد.
تبعیت از الگوی بازار در نظام جهانی رقابت را میان کشور ها شدت میبخشد در این رقابت کسانی برنده خواهند شد که توان بیشتری در بهره برداری از عوامل تولید به ویژه زمین ومنابع طبیعی داشته باشند در نتیجه این رقابت، کشور های ضعیف در حاشیه قرار خواهند گرفت وافراد آن جامعه فقیر تر خواهند شد .
به لحاظ تجربی ثابت شده است که افراد فقیر برای تامین نیاز های مادی خود در مناطقی که شرایط طبیعی مساعد نیست. ساکن می شوند و فعالیت ها خود را در همان مناطق شدت می بخشند .
افزایش یافتن فعالیت های انسانی در محیط های طبیعی شکننده میزان تخریب محیط زیست را بیشتر میکند .
جریان های سرمایه به طور اعم و بویژه سرمایه گذاری مستقیم خارجی راه های عمده ای هستن که جهانی شدن ان بر محیط زیست اثر میگذارد سرمایه گذاری خارجی عمده ترین محلی است که همگرایی اقتصادی، انتشار فن آوری و گسترش تجارت را موجب می گردد. جریان های سرمایه در جهان از جریان های تجارت بزرگتر است هر روز نزدیک به (20) میلیارد دلار بین مرز ها تبادل تجاری صورت می گیرد. در سال (1966) م. جریان سرمایه خصوصی به کشور های در حال توسعه (6) برابر ارزش کمک های مالی رسمی برای توسعه بوده و (86 %) کل جریان سرمایه ای این کشور ها را تشکیل می داده است (بانک جهانی 1997) اما جریان های خصوصی سرمایه تمایل به تمرکز در کشور های خاصی دارند.
کشور های فقیر که سرمایه گذاری در آنها بالا است و دارای نهاد های توسعه نیافته وزیر و زیر ساخت های ضعیف هستند، قادر به جذب قابل توجه سرمایه نمی باشند. وانگهی، جریان های خصوصی سرمایه صرفا با توجه به ملاحظات مربوط به قابلیت پایداری هدایت نمی شوند و حساسیت و فرار بودن ان ها بستگی زیادی به شرایط متحول بازار دارد.
از حدود (280 ) میلیارد دلار جریان خصوصی سرمایه به کشور های در حال توسعه (45%) به صورت سرمایه گذاری مستقیم خارجی، (33 %) پرداخت و(19 %) به صورت سرمایه گذاری سهام پذیرفته است.
سرمایه گذاری مستقیم خارجی بیشتر درزمینه ی کارخانه های صنعتی، توسعه معدن، نیروگاها، مخابرات، توسعه بنادر،ساخت و فرودگاه،عرضه ی آب و بهداشت صورت می گیرد که همگی به استفاده از منابع طبیعی و زیست محیطی مربوط می شود.به همین دلیل سرمایه گذاری خارجی بیشترین اثر مستقیم بر محیط زیست و توسعه پایدار می گذارد. اگر این سرمایه گذاری گذشته از ارزش شرکت ها به وضعیت محیط زیست توجه کند، دارای اثر مثبت است و در غیر این صورت برای سود دهی بیشتر، فشار را افزایش می دهد و انگیزه های زیست محیطی را از بین می برد.
یکی دیگر از آثار جهانی سازی در بخش اقتصاد،گسترش مالکیت های خصوصی و خصوصی سازی است در اقتصاد بخش خصوصی،نوع نگرش به منابع طبیعی و محیطی به میزان آزادی بهره برداری از هر سه عامل فعالیت اقتصادی یعنی نیروی انسانی ، زمین یا طبیعت و سرمایه بستگی دارد. هر اندازه ظرفیت بهره برداری و بهره کشی از زمین و منابع افزايش يابد ، به همان اندازه توجيه اقتصادي و در آمد زايي بيشتر خواهد بود برداشت (( كالا گونه )) از منابع ، مهمترين نارسايي چنين نظامي به شمار مي رود .
ارزش دهي مادي و اقتصادي به منابع و محيطي زمينه ي خريد و فروش و كارهاي سود گرانه را براي آن فراهم مي كند . هر چند هدف در اينجا نفي كاركرد اقتصادي زمين به عنوان منبعي حياتي نيست ، زيرا زمين زندگي انسان را تثبيت مي كند و يكي از پيش شرط هاي ضروري امنيت مادي اوست ، اما تغيير نوع مالكيت بر زمين و ديگر منابع محيطي و افزايش سلطه بخش خصوصي بر آنها زمينه هاي ناپايداري پديد مي آورد . پيامد هاي ناگوار دارد . (17 )
توليد به صورت انبوه با كمترين هزينه و بيشترين فايده و بدون توجه به توان هاي محيطي يكي از ويژگي هاي بخش هاي خصوصي مي باشد توليد كنندگان به ويژه بخش خصوصي محولات كشاورزي و توليد صنعتي را به منظور فروش توليد مي كنند .
آنان براي فروش محصولات و كالا هاي توليد شده بازار يابي مي كنند . بنابراين زمينه براي مبادله تجاري ميان كشور ها فراهم مي شود . چونكه امروزه تعداد توليد كند فراوان است ، رقابت تجاري شكل مي گيرد در اين رقابت تجاري گروه هايي برنده خواهند شد كه اولا محصولات خود را در قالب هاي جذاب تري بسته بندي نمايند ثانيا هزينه ي كمتر براي توليد آن صرف شده باشد . چه بسا ممكن است اين بسته ها قابل بازيافت نباشد و اين كم كردن هزينه سبب پايين آمدن استاندارد هاي زيست محيطي محصولات و كالا ها توليد شده شود .
توليد محصولات كشاورزي و كالا هاي صنعتي چنانچه به هر دليلي با شرايط اكولوژيكي ناحيه سازگاري نباشد به محيط زيست خسارت وارد مي كند .
در اقتصاد جهاني (تجارت جهاني ) محصولات و كالا هاي توليد شده ، با واسطه يابي واسطه معمولا در بسته بندي هاي كاذب در بيشتر كشور ها توزيع مي شوند . غالبا قيمتي پايين تر از توليدات ملي ( داخلي ) در كشور هاي جنوب دارند . (دادن يارانه به توليدكنندگان در كشور هاي شمال) به همين علت مشتريان فراواني در كشور هاي جنوب دارند .
اين عامل و عوامل ديگر فرهنگ مصرف گرايي را در كشور هاي جنوب افزايش مي دهند به اندازه مصرف پس مانده توليد ميشود علاوه بر آن (3/1 ) پس مانده ها مربوط به دسته بندي كالا ها است كه ضروري به نظر مي رسد .
كشور هاي فقير در استفاده و دفع علمي پسامندها مشكلات فراواني دارند ، زيرا كه فن آوري پايين برخوردار هستند . دفن و استفاده نشدن پسامد هاي آسيب هاي زيادي بر محيط وارد سازد .
يكي ديگر از عوامل تاثير گذار بر اقتصاد و محيط زيست ، فن آوري است فن آوري در عصر جهاني شدن به دور ترين نقاط اشاعه و گسترش يافت . هر فن آوري ، واريته ، بذر و ...با هر شرايط محيطي سازگار نيست . گيرنده هاي اين فن آوري ها و دانش هاي جديد بدون قيد و شرط آنها مورد استفاده قرار دادند ، چونكه اين شيوه ي جديد ، سازگار با شرايط اكولوژيكي آن ناحيه نبود خسارات فراواني بر حيات گونه هاي گياهي ، جانوري و ... وارد نمود به عنوان مثال كاشت گياهان سوزني برگ در تمامي نقاط ارتفاعي گيلان و مازندران سبب انقراض بسياري از گونه هاي گياهي شد .
نتيجه گيري :
براساس مكتب پخش ، پديده در يك مكان شكل مي گيرد ، سپس به مكان هاي ديگر اشاعه مي يابد دامنه نفوذ اين پديده ها به اهميت ، قدرت عامل انتشار دهنده و .... بستگي دارد .
پديده هاي پراكنده شده ممكن است اجزا عناصر آن مكان اثر بگذارند يا از آن اثر بپذيرند . اين اثرات مثبت يا منفي هستند .
زمين ظرفيت قابل تحميل دارد زيست كره تا حد معيني مي تواند آلودگي ها را پالايش نمايد ، با افزايش جمعيت جهان ، شيوه توليد جديد ، فن آوري هاي نو تغييرات فرهنگ و خرده فرهنگ و به طور كلي يكي شدن و نزديك شدن آنها به يكديگر ، محيط زيست را نامتعادل مي كند .
مطالعات صورت گرفته در كشورهاي مختلف در ارتباط با آلودگي محيط زيست و تجارت بين المللي روشن مي شود كه رابطه متقابل و ارتباط تنگاتنگي بين تجارت و آلودگي محيط زيست وجود دارد بدين صورت كه تجارت بر آلودگي محيط زيست اثر گذار و قوانين وضع شده در كشور هاي گوناگون ، تجارت و تركيب كالاهاي توليدي مبادله شده ميان كشور ها را مشخص مي سازد . كشور هاي داراي قوانين زيست محيطي ضعيف ، به دليل دارا بودن مزيت نسبي در توليد كالاهاي كثيف به توليد اين گونه كالا ها ، و كشور ها با قوانين زيست محيطي قوي به توليد كالا هاي تميز خواهند پرداخت و آن ها را با يكديگر مبادله خواهند كرد .
نتيجه ديگر اينكه ، ايجاد آلودگي همراه با توليد كالاست چرا كه در توليد كالا عاملي مانند سرمايه استفاده مي شود كه اين عامل ، آلودگي ايجاد مي كند . (18 )
نتيجه آخر ، از دست رفتن فرهنگ هاي بومي – محلي و يكي شدن فرهنگ مادي گرايي را افزايش داده ، به هر صورت آنچه امروز مشهود است اوضاع دنيا روي محور اقتصاد مي گردد و ارزش هاي مادي در اولويت قرار داشته و روز به روز جايگاه مستحكم تري در زندگي بشر پيدا مي كند و به كار گيري سرمايه حتما بايد با سود مادي هر چه بيشتر و اين خود يكي از موانع سرمايه گذاري در بهبود محيط زيست و يا جلوگيري از صدمات به آن است .
در كشور هاي صنعتي معيار زندگي به اين گونه شكل گرفته كه مشخص در مصرف كردن با همسايگانش رقابت مي كند حتي كم در آمد ترين همسايه بايد سعي كند به شيوه اي لوازم مجلل تري در معرض ديد همسايگانش قرار دهد كه نظاير آن نيز امروز در كشور ما رواج پيدا كرده است ، لذا از اين جهت نيز ضروري به نظر مي رسد كه مفهوم معيار زندگي را دوباره ارزيابي مي نماييم. (19)
منابع :
1- پاپلي يزدي و ابراهيمي محمد . نظريه هاي توسعه روستايي ، انتشارات : سمت . چاپ اول ، زمستان 1381 . ص 16 .
2- شكوئي حسين . فلسفه هاي محيطي و مكتب هاي جغرافيايي ، انتشارات : گيتا شناسي ، جلد دوم ، چاپ اول ، 1382 . صص 59-58 .
3- همان . منبع شماره 2 . صص 61-60 .
4- همان . منبع شماره 2 . صص 65-64 .
5- اعضاي آكادمي اتحاد جماهير شوروي . انسان ، جامعه و محيط زيست . ترجمه : صلاح الدين محلاتي ، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي ، چاپ اول ، 1372 . صص 3-2 .
6- جنيفر ، آ اليوت . مقدمه اي بر توسعه پايدار در كشور هاي در حال توسعه . مترجمان : عبدالرضا ركن الدين افتخاري و حسين رحيمي ، انتشارات : توسعه روستا ، چاپ اول . تابستان 1378 . ص38.
7- همان . منبع شماره 6 . ص 39 .
8- همان . منبع شماره 5 . صص 267- 266 .
9- همان . منبع شماره 6 . ص 40 .
10 – غفوري ، محمد . سرشت جهاني شدن ، زمينه ها و چالش هاي آن . اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال نوزدهم . شماره سوم و چهارم . آذر و دي 1383 . ص 259.
11- جاويدي ، شهروز . جهاني شدن و مرگ زبان ها . اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال هيجدهم . شماره اول و دوم ، مهر و آبان 1382 . ص 137 .
12- همان . منبع شماره 10 . ص 208 .
13- رباني ، رسول و احمدي يعقوب . جهاني شدن و آينده ي فرهنگ هاي بومي ، اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال نوزدهم . شماره يازدهم و دوازدهم . مرداد و شهريور 1384 . صص 49- 39 .
14- دبير سياق ، سيد منوچهر . بحران محيط زيست ، انتشارات : حديث امروز . قزوين . چاپ اول ، 1381 . ص 21 .
15- فقيه نظام الدين . جهاني شدن و نوشوندگي نظام جهاني : مديريت گفت و گو و آميزش
تمدن ها در رويكرد ي سيستمي . اطلاعات سيساس – اقتصادي ، سال هيجدهم . شماره دهم و نهم ، خرداد و تير 1383 . صص 60- 59 .
16- جهاني شدن و محيط زيست ، ترجمه : محمد رضا نوراني و فردين اسكافي . اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال هفدهم . شماره سوم و چهارم ، آذر و دي 1381 صص 228 -227 .
17 – خورشيد دوست ، علي محمد . زمينه هاي بهبود و جايگاه محيط زيست در رويكرد هاي اقتصادي و توسعه اي . اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال بيست و يكم . شماره هفتم و هشتم ، فروردين و ارديبهشت 1386. ص 151 .
18- سلمانپور زنوز ، علي . تجارت بين كشور ها و آلودگي محيط زيست . اطلاعات سياسي – اقتصادي ، سال هفدهم . شماره سوم و چهارم ، آذر و دي 1381 . صص 15-14 .
19- همان . منبع شماره 14 . صص 15-14 .
27/9/91